Biografia i legenda
Na zamkowym portrecie stoi kobieta w jasnej sukni. To Teofila z Działyńskich, właścicielka dóbr kórnickich. Jej życie należy do historii XVIII wieku, a nocne wędrówki Białej Damy — do legend. Jedno nie powinno przesłaniać drugiego.
Kim była Teofila z Działyńskich?
Teofila należała do rodziny Działyńskich, związanej z dobrami kórnickimi od XVII wieku. W opracowaniach występuje również jako Teofila Szołdrska-Potulicka. Nazwiska przypominają o jej dwóch małżeństwach: najpierw ze Stefanem Szołdrskim, następnie z Aleksandrem Hilarym Potulickim. Drugie małżeństwo zakończyło się rozwodem. [1]
Nie należy przedstawiać jej wyłącznie jako kobiety ze słynnego obrazu. Była właścicielką, której decyzje miały wpływ na rezydencję i otoczenie. To właśnie ten udokumentowany wymiar życiorysu pozwala wyjść poza powtarzaną przy zwiedzaniu opowieść o duchu.
Dlaczego podaje się dwa lata urodzenia?
W źródłach i opracowaniach występują lata 1714 i 1715. Artykuł poświęcony badaniom obrazu odnotowuje tę rozbieżność. Inskrypcja na odwrocie portretu podaje datę 28 grudnia 1715 roku. Teofila zmarła 26 listopada 1790 roku. [1]
Zapis na obrazie jest konkretnym świadectwem, które trzeba uwzględnić. Nie ma jednak potrzeby ukrywania, że literatura zawiera również inne datowanie. W encyklopedii zapisujemy tę różnicę wprost, zamiast wybierać rok tylko dlatego, że częściej występuje w internecie.
Co zmieniła w Kórniku?
Z Teofilą wiąże się osiemnastowieczna przebudowa zamku w barokową rezydencję. Rozwijała otoczenie siedziby: reprezentacyjny ogród, zabudowania i połączenie zamku z jego zapleczem. Dzisiaj jej epoka jest mniej widoczna w fasadzie, ponieważ później rezydencję przekształcono w duchu neogotyku. [2]
Ogród Teofili miał regularny charakter. Historia Arboretum sięga więc także wcześniejszego parku rezydencjonalnego, choć początek właściwej kolekcji dendrologicznej przyjmuje się dopiero w XIX wieku. Te dwa etapy łatwo ze sobą pomylić. [3]
Poza Kórnikiem trwałym znakiem jej działalności jest ratusz w Bninie z 1777 roku. To dobra przeciwwaga dla legendy: zamiast szukać wyłącznie nadprzyrodzonych śladów, można wskazać rzeczywistą fundację. [4]
Co wiemy o słynnym portrecie?
Autorstwo portretu nie jest ostatecznie rozstrzygnięte. W muzealnych omówieniach wiąże się obraz z Antoine’em Pesne’em lub jego kręgiem. Nie powinno się zmieniać takiej atrybucji w pewną informację „namalował go Pesne”. [5]
Badania opublikowane w 2022 roku obejmowały techniczną analizę obrazu, m.in. z wykorzystaniem promieniowania rentgenowskiego, ultrafioletu i podczerwieni. Autorzy rozważają datowanie po 1754 roku. Analiza materialnego obiektu może ujawnić jego przemiany i ślady zabiegów konserwatorskich; nie potwierdza opowieści o opuszczaniu ram. [1]
Legenda o nocnej wędrówce
W tej formie historia może pozostać częścią opowieści o Kórniku: ma określoną bohaterkę, miejsce i powtarzalny nocny rytm. Nie dodajemy do niej rzekomych świadków, zmyślonych rozmów, odgłosów ani dat spotkań. Takie szczegóły dawałyby wrażenie dokumentacji, której nie posiadamy.
Legenda o skarbie i Mościenicy
Wersje opowieści nie tworzą jednego, spójnego protokołu wydarzeń. Różnią się przyczyną pokuty i sposobem przedstawiania bohaterki. W popularnej pamięci Teofila bywa zarówno niespokojnym duchem, jak i postacią opiekującą się zamkiem. Ta zmienność należy do historii legendy.
Jak opowiadać o Białej Damie dzieciom?
Wystarczy zacząć od prostego rozróżnienia: „Teofila naprawdę żyła, ale historia o duchu jest legendą”. Później można obejrzeć portret i zastanowić się, co rzeczywiście da się z niego odczytać: strój, gest, sposób przedstawienia postaci. Osobno pozostaje pytanie, jakie historie ludzie zaczęli opowiadać o obrazie.
Taki sposób poznawania zamku nie odbiera opowieści uroku. Pozwala jednocześnie zainteresować dziecko legendą i nauczyć je, że zabytki, dokumenty oraz wyobraźnia nie mówią o przeszłości w ten sam sposób.
Najczęstsze pytania
Czy Biała Dama istniała?
Istniała Teofila z Działyńskich. Nadprzyrodzona postać schodząca z portretu należy do legend. [1] [5]
Czy obraz na pewno namalował Antoine Pesne?
Nie podajemy autorstwa jako rozstrzygniętego. Wskazywanie malarza lub jego kręgu jest atrybucją, którą trzeba zachować w ostrożnej formie. [5]
Czy Teofila była właścicielką dzisiejszego neogotyckiego zamku?
Była właścicielką rezydencji, lecz neogotycki wygląd nadano jej później. Obecna budowla łączy ślady kilku epok. [2]