Książki, rękopisy i nauka
Biblioteka Kórnicka powstała z pasji kolekcjonerskiej i przekonania, że dawne książki oraz rękopisy powinny służyć badaniom. Jej historia łączy Działyńskich, Zamoyskich, bibliotekarzy i kolejne pokolenia czytelników. Rok 1826 stanowi początek instytucjonalnej opowieści, lecz część zbiorów ma wcześniejszą historię rodzinną.
Dlaczego początkiem jest 1826 rok?
Tytus Działyński przeniósł wówczas do Kórnika księgozbiór z Konarzewa. Kolekcja obejmowała rodzinne zbiory i jego własne nabytki. 1826 rok jest dlatego przyjmowany jako symboliczna data powstania Biblioteki Kórnickiej, a nie jako moment wydrukowania jej pierwszej książki czy rozpoczęcia zainteresowań właściciela. [1]
Wcześniej Tytus porządkował rodzinne archiwum i kupował rękopisy oraz druki. Podróże i kontakty z antykwariuszami pomagały mu rozwijać kolekcję. Od początku chodziło także o materiał do badań nad dziejami i kulturą Polski. [2]
Kolekcja, która miała pracować
Samo zgromadzenie cennych przedmiotów nie wystarcza do działania biblioteki naukowej. Potrzebne są opisy, porządek, opieka nad materiałami i możliwość dotarcia do nich. W Kórniku rozwijano również działalność wydawniczą, udostępniając treść źródeł szerszemu gronu badaczy. [2]
Z tego punktu widzenia ważny jest nie tylko właściciel kupujący rękopis. Równie istotna staje się osoba, która go odczytuje, opracowuje i wskazuje jego pochodzenie. Historia Biblioteki obejmuje oba rodzaje pracy.
Bibliotekarze: Kielisiński i Celichowski
Współpracownikiem Tytusa był Kajetan Wincenty Kielisiński, bibliotekarz i rysownik. W późniejszym rozwoju instytucji szczególne miejsce zajął Zygmunt Celichowski, pracujący przy zbiorach od czasów Jana Działyńskiego. [1]
Nazwiska pracowników zasługują na obecność obok fundatorów. Kolekcja utrzymywana przez kolejne pokolenia wymaga ciągłości wiedzy o tym, co się w niej znajduje. Katalog nie powstaje automatycznie wraz z zakupem książki, a zachowanie dokumentu dla przyszłości bywa efektem mało widowiskowej, systematycznej pracy.
Jan Działyński i Władysław Zamoyski
Po śmierci Tytusa w 1861 roku dzieło kontynuował Jan Działyński. Po nim, w 1880 roku, dobra odziedziczył Władysław Zamoyski. Dzięki tej sukcesji biblioteka pozostała częścią szerszego rodzinnego przedsięwzięcia. [3]
Zamoyski nie był jej pierwszym założycielem. Jego rola wiązała się z opieką nad odziedziczonym dorobkiem oraz przeznaczeniem majątku na cele społeczne. Utworzona ustawą w 1925 roku Fundacja Zakłady Kórnickie miała zapewniać podstawy funkcjonowania m.in. Biblioteki. [4]
Biblioteka w Polskiej Akademii Nauk
W 1953 roku Biblioteka Kórnicka weszła w struktury PAN. To etap odrębny od wcześniejszego utworzenia fundacji oraz jej powojennego zniesienia. Dzieje prawne majątku nie powinny przesłaniać ciągłości samych zbiorów i pracy naukowej. [5]
Kórnicka instytucja jest biblioteką naukową z zasobem historycznym. Nie należy utożsamiać jej z Biblioteką Publiczną Miasta i Gminy Kórnik. Podobieństwo nazw i wspólna miejscowość nie oznaczają tej samej organizacji ani identycznego sposobu korzystania z materiałów.
Jakie zbiory przechowuje?
W zasobie znajdują się rękopisy, stare druki, nowsze publikacje i materiały związane z historią rodzin oraz regionu. Instytucja wskazuje m.in. rękopisy utworów Adama Mickiewicza i Juliusza Słowackiego. Nie należy z tego wyciągać wniosku, że każdy obiekt jest stale wystawiony w muzeum lub dostępny bez wcześniejszego zamówienia. [1]
Kolekcje mają także wartość lokalną. Przykładem jest jednostka BK 12320, której opis wymienia materiały dotyczące Kórnika i Bnina z przełomu XIX i XX wieku, w tym dokumentację organizacji i powstańców. Osobna jednostka BK 12990 zawiera wspomnieniowe opracowanie Franciszka Hołdernego o okresie międzywojennym. [6] [7]
Jak szukać historii własnej okolicy?
Dobrym początkiem jest katalog cyfrowy. Można szukać nazwy miejscowości, nazwiska lub instytucji, a następnie sprawdzić opis konkretnej jednostki. Sygnatura, taka jak BK 12320, jest oznaczeniem pomagającym zamówić i jednoznacznie wskazać materiał.
- Tytuł mówi, czego dotyczy jednostka, lecz bywa nadany dopiero przy opracowaniu.
- Daty mogą odnosić się do powstania materiału albo do przedstawionych wydarzeń.
- Opis zawartości jest informacją katalogową, a nie pełnym tekstem dokumentu.
- Informacja o ilustracjach nie oznacza automatycznie udostępnienia wszystkich skanów.
W hasłach tej encyklopedii cytowanie katalogu potwierdza istnienie i opis jednostki. Nie udajemy, że przeczytaliśmy cały rękopis, jeśli mieliśmy dostęp tylko do rekordu bibliograficznego.
Biblioteka i Arboretum: wspólny jubileusz, różne instytucje
Rok 2026 jest rokiem 200-lecia Biblioteki i Arboretum. Oba przedsięwzięcia wywodzą swą symboliczną datę początku z działalności Tytusa w 1826 roku. Kolekcja drzew rozwijała się później w kierunku badań dendrologicznych, a księgozbiór — historycznych i bibliologicznych. [8] [9]
Wspólne korzenie nie oznaczają, że bilet do jednego obiektu zapewnia wszystkie formy dostępu do drugiego. Aktualne zasady zwiedzania i korzystania ze zbiorów należy sprawdzać w odpowiednich instytucjach; stałe hasło historyczne nie zastępuje ich komunikatów.
Dlaczego ta biblioteka jest ważna dla historii miasta?
Przechowuje nie tylko opowieść o fundatorach. Umożliwia także badanie wcześniejszego Kórnika, jego mieszkańców, organizacji i zabudowy. Korzystając z opracowań naukowych oraz katalogów, można wracać do źródeł i korygować uproszczenia. Na tym polega jej znaczenie dla encyklopedii: dostarcza materiału do sprawdzania historii, a nie wyłącznie gotowej legendy o przeszłości.